• Autor
• Blog
• Top 16
• Biblioteka
• Top YT
• Odnośniki

Szukaj:

• Oprogramowanie
• Retro

Historia edycji tekstu w Polsce, czyli jak piraci sami na siebie ukręcili stryczek

Chi­Wri­ter: bo­ha­ter z przy­pad­ku

Chi­Wri­ter był zba­wie­niem i prze­kleń­stwem pierw­szych lat pol­skiej kom­pu­te­ry­za­cji. W tam­tych cza­sach czymś dość nor­mal­nym i względ­nie łat­wo ak­cep­to­wal­nym by­ło jesz­cze pi­sa­nie po „pol­ska­we­mu”, to zna­czy bez uży­wa­nia pol­skich zna­ków dia­kry­tycz­nych. Jedynie co bar­dziej su­mien­ni użyt­kow­ni­cy do­ry­so­wy­wa­li ręcz­nie bra­ku­ją­ce „ogon­ki” na wy­dru­ku z kom­pu­te­ra; po­zo­sta­li uwa­ża­li, że brak zna­ków dia­kry­tycz­nych jest – i tak ni­ską – ce­ną no­wo­czes­no­ści.

Chi­Wri­ter, dla od­mia­ny, po­zwo­lił użyt­kow­ni­kom kom­pu­te­rów kla­sy PC w do­mach i biu­rach pi­sać praw­dzi­wie po pol­sku. Przy tym, dzię­ki pra­cy w try­bie gra­ficz­nym ekra­nu i dru­kar­ki, nie wy­ma­gał wpro­wa­dza­nia żad­nych zmian w sprzę­cie. Oryginal­nie mia­ło to po­móc na­ukow­com w pi­sa­niu ar­ty­ku­łów i ksią­żek za­wie­ra­ją­cych ta­be­le, dia­gra­my, wzo­ry che­micz­ne i ma­te­ma­tycz­ne oraz licz­ne ob­ce sym­bo­le. W Polsce szyb­ko jed­nak do­strze­żo­no, że ty­mi sym­bo­la­mi mo­gą być rów­nie do­brze pol­skie zna­ki, tak sa­mo ob­ce kom­pu­te­rom jak gre­ka czy cy­ry­li­ca.

Ta sa­ma ce­cha, któ­ra za­de­cy­do­wa­ła o eks­ploz­ji po­pu­lar­noś­ci pro­gra­mu, sta­no­wi­ła też je­go naj­więk­szą sła­bość. Praca w try­bie gra­ficz­nym ozna­cza­ła kil­ku­krot­nie niż­sze tem­po od­świe­ża­nia obra­zu oraz dru­ko­wa­nia tek­stu. Nazwa pro­gra­mu po­ja­wia­ła się w pol­skich cza­so­pis­mach w treś­ci re­cenzji każ­de­go in­ne­go edy­to­ra tek­stu: za każ­dym ra­zem pod­kreś­la­no, o ile da­ny pro­gram jest szyb­szy niż Chi­Wri­ter. Należy po­dzi­wiać cierp­li­wość lu­dzi, któ­rzy w tem­pie kil­ku stron na go­dzi­nę, mu­sząc ręcz­nie wkła­dać każ­dą ko­lej­ną kart­kę do dru­kar­ki, byli w sta­nie wy­dru­ko­wać li­czą­ce kil­ka­set stron pra­ce dyp­lo­mo­we lub mat­ry­ce ksią­żek.

Z dzi­siej­szej per­spek­ty­wy Chi­Wri­ter nie jest też pro­gra­mem er­go­no­micz­nym czy wy­god­nym. Ponie­waż ob­słu­gu­je wprost je­dy­nie ogra­ni­czo­ny za­kres zna­ków, pol­skie li­te­ry wy­stę­pu­ją w od­ręb­nej czcion­ce, co utrud­nia nie tyl­ko wy­szu­ki­wa­nie i za­mia­nę tek­stu czy glo­bal­ną zmia­nę for­ma­to­wa­nia, ale też zwyk­łe pi­sa­nie. Poprawki na­no­szo­ne na ist­nie­ją­cy tekst nie po­wo­du­ją je­go auto­ma­tycz­ne­go prze­for­ma­to­wa­nia: w tym ce­lu na­le­ży za każ­dym ra­zem przejść na po­czą­tek aka­pi­tu i na­ci­snąć Ctrl+F. Trudne jest też łą­cze­nie tek­stu z gra­fi­ką: częs­to naj­sku­tecz­niej­szym spo­so­bem na osa­dze­nie ilu­stra­cji by­ło… po­zos­ta­wie­nie wol­ne­go miej­sca w tekś­cie, na­kle­je­nie gra­fi­ki na wy­druk oraz od­bi­cie kart­ki na po­wie­la­czu, by ze­spo­lić tekst z obra­zem.

Wszystkie te wa­dy mia­ły jed­nak zna­cze­nie dru­go­rzęd­ne. Najważniej­sze by­ło bo­wiem, że na każ­dym kom­pu­te­rze PC, z każ­dą dru­kar­ką mo­zaiko­wą, moż­na by­ło pi­sać po pol­sku, z ele­ganc­kim for­ma­to­wa­niem i wy­róż­nie­nia­mi tek­stu. Inżynie­ro­wie mog­li wzbo­ga­cić tekst o ta­be­le i wy­li­cze­nia, ma­te­ma­ty­cy – o skom­pli­ko­wa­ne for­mu­ły za­wie­ra­ją­ce wszyst­kie po­trzeb­ne sym­bo­le, a che­mi­cy – o wie­lo­po­zio­mo­we wzo­ry lub na­wet sche­ma­ty bu­do­wy po­szcze­gól­nych związ­ków. Coś, co wcześ­niej wy­ma­ga­ło cierp­li­we­go po­pra­wia­nia błę­dów wpro­wa­dzo­nych przez ma­szy­nist­ki oraz ry­so­wa­nia po go­to­wym ma­szy­no­pi­sie, te­raz moż­na by­ło prze­rzu­cić na kom­pu­ter. Wydruk gra­ficz­ny z kolei, choć po­wol­ny, cha­rak­te­ry­zo­wał się cał­kiem do­brą ja­koś­cią na­wet w przy­pad­ku uży­cia ta­niej dru­kar­ki 9-igło­wej.

Największą po­pu­lar­ność w Polsce zdo­by­ły wer­sje 2.x oraz 3.x pro­gra­mu. Szeroko krą­ży­ła go­to­wa do uży­cia wer­sja z przy­go­to­wa­ny­mi już pols­ki­mi czcion­ka­mi. Choć ta pi­rac­ka edy­cja nie za­wie­ra­ła, z oczy­wi­stych wzglę­dów, żad­nej do­ku­men­ta­cji po­za wbu­do­wa­ną po­mo­cą, pust­kę szyb­ko za­peł­ni­ły książ­ki uczą­ce ko­rzy­sta­nia z pro­gra­mu od pod­staw.

Na po­cząt­ku lat 90-tych ubieg­łe­go stu­le­cia ry­nek opro­gra­mo­wa­nia za­czął się pro­fes­jo­na­li­zo­wać. Produk­ty two­rzo­ne przez po­je­dyn­cze oso­by – a ta­kim był Chi­Wri­ter – by­ły w za­sa­dzie ska­za­ne na po­raż­kę. Autor pro­gra­mu, Cay Horstmann, pró­bo­wał prze­nieść swo­je dzie­ło na no­wy po­ziom i w 1990 ro­ku wy­dał zna­czą­co udo­sko­na­lo­ną wer­sję 4.0. Była ona zbu­do­wa­na na ba­zie uni­wer­sal­ne­go inter­pre­te­ra pseu­do-ję­zy­ka pro­gra­mo­wa­nia i za­wie­ra­ła wbu­do­wa­ne śro­do­wis­ko gra­ficz­ne z moż­li­woś­cią two­rze­nia pól dia­lo­go­wych. Całkowi­cie zmie­nił się for­mat ob­słu­gi­wa­nych pli­ków, ale też ol­brzy­miej roz­bu­do­wie uleg­ły moż­li­woś­ci for­ma­to­wa­nia. W no­wej wer­sji edy­tor ob­słu­gi­wał już czcion­ki za­wie­ra­ją­ce zna­ki spo­za za­kre­su do­stęp­nych wprost na kla­wia­tu­rze, auto­ma­tycz­nie for­ma­to­wał aka­pi­ty w cza­sie pi­sa­nia i za­wie­rał wbu­do­wa­ny ge­ne­ra­tor ta­bel. Polscy użyt­kow­ni­cy nie do­ce­ni­li jed­nak no­wych moż­li­woś­ci, tym bar­dziej, że upły­nę­ło spo­ro cza­su, za­nim po­ja­wi­ły się ze­sta­wy pol­skich czcio­nek w no­wym for­ma­cie oraz na­rzę­dzia do sku­tecz­nej kon­wer­sji pism za­pi­sa­nych w wer­sji 3.x edy­to­ra.

Podobnie zresz­tą, jak i resz­ta świa­ta, pol­ski ry­nek roz­po­czął po­wol­ną mi­grac­ję w kie­run­ku śro­do­wis­ka Win­dows. I choć więk­szość pi­sa­rzy wciąż uru­cha­mia­ła je­den z edy­to­rów pra­cu­ją­cych w sys­te­mie MS-DOS, co­raz częś­ciej z na­dzie­ją spo­glą­da­li oni na edy­to­ry dzia­ła­ją­ce w ok­nach Win­dows. Czekali tyl­ko na mo­ment, gdy pol­skie zna­ki – któ­re za­de­cy­do­wa­ły o przy­pad­ko­wej karie­rze edy­to­ra Chi­Wri­ter – po­ja­wią się rów­nież na ekra­nach i wy­dru­kach ge­ne­ro­wa­nych za po­mo­cą no­wych, „okien­ko­wych” edy­to­rów.

PL-Tekst: edy­tor w bu­racz­kach

W cza­sie, gdy Cay Horstmann przy­go­to­wy­wał swo­je dzie­ło do sprze­da­ży, do­stęp­ny był już edy­tor tek­stu stwo­rzo­ny od pod­staw z myś­lą o pol­skim użyt­kow­ni­ku. PL-Tekst po­wstał w Gdyni pod szyl­dem przed­się­bior­stwa Compu­ter Studio Kajkowscy i uj­rzał świat­ło dzien­ne pod ko­niec 1985 ro­ku, a już rok póź­niej moż­na by­ło ku­pić wer­sję 2.2.

Podobnie jak Chi­Wri­ter, PL-Tekst roz­wią­zy­wał prob­lem pol­skich zna­ków po­przez pra­cę w try­bie gra­ficz­nym. Jego auto­rzy po­szli jed­nak o krok da­lej i po­ku­si­li się o za­im­ple­men­to­wa­nie pros­te­go gra­ficz­ne­go inter­fej­su użyt­kow­ni­ka. Poszczegól­ne opcje pro­gra­mu wy­wo­ły­wa­ło się za po­mo­cą kla­wi­szy funk­cyj­nych, któ­rych opis sta­no­wi­ły ideo­gra­my wy­świet­la­ne na ekra­nie. Być mo­że mia­ło to po­móc po­cząt­ku­ją­cym użyt­kow­ni­kom w od­ga­dy­wa­niu zna­cze­nia po­szcze­gól­nych funk­cji. Może też mia­ło ułat­wić two­rze­nie wer­sji ję­zy­ko­wych ofe­ro­wa­nych na in­nych ryn­kach. W owych cza­sach jed­nak, gdy ja­kość obra­zu ge­ne­ro­wa­ne­go przez kom­pu­te­ry by­ła, de­li­kat­nie mó­wiąc, nis­ka, a mysz ja­ko wy­po­sa­że­nie kom­pu­te­ra – w za­sa­dzie nie­spo­ty­ka­na, opar­cie ko­mu­ni­kac­ji z użyt­kow­ni­kiem o iko­ny by­ło de­cy­zją co naj­mniej kon­tro­wer­syj­ną. Nic dziw­ne­go, że auto­rzy re­cenzji pro­gra­mu jed­no­głoś­nie skry­ty­ko­wa­li przy­ję­te roz­wią­za­nie.

Nieczytel­ne i nie­jed­no­znacz­ne iko­ny by­ły jed­nak naj­mniej kło­pot­li­wym z „bu­racz­ków” edy­to­ra. Poważnych prob­le­mów mog­ło na­strę­czać bo­wiem już sa­mo je­go uru­cho­mie­nie, utrud­nio­ne przez me­cha­niz­my ochro­ny przed ko­pio­wa­niem, z po­wo­du któ­rych pro­gra­mu nie moż­na by­ło prze­nieść ani na dysk twar­dy, ani na dys­kiet­kę ro­bo­czą. Szwankowa­ły pro­ce­du­ry ge­ne­ro­wa­nia obra­zu, po­wo­du­jąc zni­ka­nie częś­ci tek­stu w trak­cie pi­sa­nia. Modyfi­ka­cja do­ku­men­tu mog­ła skut­ko­wać uszka­dza­niem ko­dów ste­ru­ją­cych, w efek­cie cze­go zmia­nie ule­gał układ tek­stu lub za­sto­so­wa­ne w nim czcion­ki.

Recenzen­ci zwra­ca­li też uwa­gę na in­ne błę­dy, rza­dziej do­skwie­ra­ją­ce użyt­kow­ni­ko­wi, lecz rów­nie do­tkli­we. Załączony pod­ręcz­nik nie za­wie­rał in­dek­su, a nu­me­ry stron w spi­sie treś­ci nie zaw­sze ko­re­lo­wa­ły z treś­cią. Opis nie­któ­rych funk­cji róż­nił się też od te­go, z czym miał do czy­nie­nia użyt­kow­nik pro­gra­mu. Próba dru­ko­wa­nia przy bra­ku pod­łą­czo­nej dru­kar­ki koń­czy­ła się za­wie­sze­niem pro­gra­mu i utra­tą nie za­pi­sa­nych wcześ­niej zmian. Eksport tek­stu do po­sta­ci czys­te­go tek­stu po­wo­do­wał cał­ko­wi­te od­rzu­ce­nie pol­skich zna­ków i wsta­wie­nie w ich miej­sce „pol­ska­wych” od­po­wied­ni­ków. Zapisy­wa­nie do­ku­men­tu na dys­kiet­ce w pew­nych sytu­acjach koń­czy­ło się usu­nię­ciem ca­ło­ści tek­stu. Wszystkie te „bu­racz­ki” moż­na by­ło po­znać i na­uczyć się omi­jać, jed­nak sa­ma ich obec­ność po­wo­do­wa­ła, że trud­no by­ło pra­co­wać bez obaw o bez­pie­czeń­stwo swo­ich da­nych.

Mimo wszyst­kich wy­mie­nio­nych po­wy­żej wad pro­gra­mu, fir­mie CSK na­le­żą się bra­wa za wy­stą­pie­nie w ro­li pio­nie­ra. PL-Tekst miał być w za­ło­że­niu przy­jaz­nym, funkcjo­nal­nym edy­to­rem tek­stu, czy­nią­cym pra­cę z kom­pu­te­rem pros­tą i oczy­wi­stą. Program roz­wią­zy­wał cał­ko­wi­cie prob­lem pol­skich zna­ków bez ko­niecz­noś­ci wpro­wa­dza­nia zmian sprzę­to­wych. W pa­kie­cie do­star­cza­ny był pod­sta­wo­wy kom­plet czcio­nek (wraz z cy­ry­li­cą), a do­łą­czo­ny edy­tor po­zwa­lał stwo­rzyć w ra­zie po­trze­by włas­ne wzo­ry. Przede wszyst­kim zaś, wbu­do­wa­ny słow­nik orto­gra­ficz­ny po­zwa­lał za­pom­nieć o błę­dach w tekś­cie i przy­spie­szyć przej­ście ar­ty­ku­łu lub tek­stu książ­ki przez etap ko­rek­ty.

Dzisiaj nie­ste­ty bar­dzo trud­no jest oce­nić, ja­ki na­praw­dę był PL-Tekst. Program ten padł bo­wiem po­dwój­ną ofia­rą pi­ract­wa kom­pu­te­ro­we­go. Najpierw po­ko­nał go Chi­Wri­ter, co praw­da anglo­ję­zycz­ny i po­zba­wio­ny pol­skie­go słow­ni­ka or­to­gra­ficz­ne­go, jed­nak sze­ro­ko już roz­pow­szech­nio­ny, du­żo bar­dziej nie­za­wod­ny, a co naj­waż­niej­sze – do­stęp­ny „za dar­mo”. Za in­dy­wi­dual­nie nu­me­ro­wa­ne ko­pie pro­gra­mu PL-Tekst trze­ba by­ło bo­wiem cał­kiem kon­kret­nie pła­cić, a skom­pli­ko­wa­ny me­cha­nizm za­bez­pie­cza­ją­cy dość sku­tecz­nie za­po­biegł nie­le­gal­ne­mu ko­pio­wa­niu. W efek­cie edy­tor, już w swo­ich cza­sach ma­ło po­pu­lar­ny, być mo­że na zaw­sze już za­gi­nął, a je­że­li na­wet gdzieś ist­nie­je je­go ko­pia, to bez po­świę­ce­nia cza­su na usu­nię­cie za­bez­pie­czeń nie bę­dzie jej moż­na uru­cho­mić.

WordPerfect: wy­bór pro­fes­jo­na­lis­tów

Chi­Wri­ter sta­no­wił pros­te i sku­tecz­ne, lecz dość ogra­ni­czo­ne roz­wią­za­nie prob­le­mu pol­skich zna­ków. Coraz lep­szy sprzęt po­wo­do­wał jed­nak, że uży­wa­nie try­bu gra­ficz­ne­go prze­sta­wa­ło być nie­zbęd­ne. Karty gra­ficz­ne EGA i VGA po­zwa­la­ły prze­cież prze­de­fi­nio­wać ze­staw zna­ków uży­wa­nych w try­bie tek­sto­wym, a no­we dru­kar­ki mia­ły wbu­do­wa­ną funk­cję pro­gra­mo­wa­nia kształ­tu wy­bra­nych li­ter. Można by­ło za­tem pra­co­wać w szyb­kim try­bie tek­sto­wym, a mi­mo to wi­dzieć pol­skie zna­ki na ekra­nie i wy­dru­ku.

Staremu „stan­dar­do­wi” za­częła za­tem za­gra­żać kon­ku­ren­cyj­na gru­pa, pre­fe­ru­ją­ca edy­tor WordPerfect. Za pro­gra­mem stał du­ży, po­waż­ny pro­du­cent, a każ­da no­wa wer­sja wpro­wa­dza­ła zna­czą­ce roz­sze­rze­nia. Program po­tra­fił ko­rzy­stać z wie­lu czcio­nek ofe­ro­wa­nych przez no­we dru­kar­ki, dzie­lić tekst na ła­my, mie­szać tekst z gra­fi­ką oraz wsta­wiać do do­ku­men­tów skom­pli­ko­wa­ne wzo­ry.

Istotną ce­chą pro­gra­mu by­ła jed­nak pra­ca w mie­sza­nym try­bie tek­sto­wo-gra­ficz­nym. Obsługi­wa­ny ze­staw zna­ków da­le­ko wy­kra­czał po­za stan­dard ASCII i za­wie­rał wszyst­kie sym­bo­le nie­zbęd­ne do za­pi­sa­nia tek­stów w do­wol­nym ję­zy­ku euro­pej­skim. I choć ję­zyk pol­ski nie był ob­słu­gi­wa­ny wprost, każ­dy ze spe­cy­ficz­nych dla nie­go dzie­wię­ciu zna­ków moż­na by­ło zło­żyć z właś­ci­wych sym­bo­li.

Co na­wet bar­dziej istot­ne, roz­bu­do­wa­na kon­fi­gu­rac­ja pro­gra­mu po­zwa­la­ła do­sto­so­wać go do moż­li­woś­ci sprzę­tu. Bezpośred­nio po in­sta­lac­ji, WordPerfect mógł dru­ko­wać tek­sty za­wie­ra­ją­ce wszyst­kie po­trzeb­ne sym­bo­le, jed­nak te, któ­ry­mi dru­kar­ka nie dys­po­no­wa­ła pro­gram bu­do­wał na­kła­da­jąc na li­te­ry do­dat­ko­wą war­stwę gra­fi­ki. Choć dru­ko­wa­nie prze­bie­ga­ło w ta­kim przy­pad­ku i tak szyb­ciej, niż w przy­pad­ku edy­to­ra Chi­Wri­ter, spo­wol­nie­nie by­ło za­uwa­żal­ne, a ja­kość zna­ków led­wie sa­tys­fak­cjo­nu­ją­ca. Jeżeli jed­nak od­po­wied­nie sym­bo­le za­pro­gra­mo­wa­ło się wcześ­niej w pa­mię­ci ROM dru­kar­ki lub wgra­ło ja­ko sym­bo­le do­dat­ko­we, a w kon­fi­gu­rac­ji edy­to­ra po­da­ło się, ja­kie do­dat­ko­we zna­ki są do­stęp­ne bez­po­śred­nio, edy­tor mógł dru­ko­wać w „czys­tym” try­bie tek­sto­wym, z peł­ną szyb­koś­cią.

Ostatnia na­praw­dę po­pu­lar­na wer­sja edy­to­ra, opa­trzo­na nu­me­rem 5.1, do­stęp­na by­ła na wie­lu plat­for­mach sprzę­to­wych i pro­gra­mo­wych. Dyspono­wa­ła moż­li­woś­cia­mi da­le­ce wy­kra­cza­ją­cy­mi po­za to, co mógł za­ofe­ro­wać Chi­Wri­ter. Doświad­cze­ni użyt­kow­ni­cy byli w sta­nie ko­rzy­stać z pro­gra­mu ja­ko pros­te­go śro­do­wis­ka kla­sy desk­top pub­lish­ing, two­rząc w nim biu­le­ty­ny, książ­ki oraz pis­ma o skom­pli­ko­wa­nym ukła­dzie. Wymieniali się też oni wie­dzą o do­sto­so­wy­wa­niu edy­to­ra do sprzę­tu oraz po­trzeb, za­rów­no w książ­kach, jak i w po­pu­lar­nej pra­sie. Teksty po­świę­co­ne edy­to­ro­wi WordPerfect po­ja­wia­ły się szcze­gól­nie częs­to na przy­kład na ła­mach dwu­ty­god­ni­ka PC Kurier.

Jedną z naj­cie­kaw­szych funk­cji edy­to­ra by­ła op­cja Reveal Codes. Za jej po­mo­cą na ekra­nie moż­na by­ło jed­no­cześ­nie ob­ser­wo­wać sfor­ma­to­wa­ny tekst, jak i we­wnętrz­ny za­pis do­ku­men­tu, uzu­peł­nio­ny ko­da­mi spe­cjal­ny­mi zmie­nia­ją­cy­mi for­ma­to­wa­nie zna­ków i aka­pi­tów. Pozwala­ło to usu­nąć zbęd­ne ko­dy, uproś­cić glo­bal­ne zmia­ny for­ma­to­wa­nia oraz umie­szczać w tekś­cie auto­ma­tycz­nie wy­li­cza­ne lub au­to­ma­ty­zo­wa­ne wy­ra­że­nia i od­nie­sie­nia.

Producent pro­gra­mu miał wiel­kie pla­ny w sto­sun­ku do swo­je­go fla­go­we­go pro­duk­tu. Wersja 6.0, któ­ra zo­sta­ła wy­da­na w 1993 ro­ku, uleg­ła cał­ko­wi­tej prze­bu­do­wie i na­wet w od­mia­nie prze­zna­czo­nej dla sys­te­mu MS-DOS ob­słu­gi­wa­ła gra­ficz­ny inter­fejs użyt­kow­ni­ka za­wie­ra­ją­cy roz­wi­ja­ne me­nu i pas­ki na­rzę­dzio­we, po­zwa­la­ją­cy pra­co­wać jed­no­cześ­nie nad wie­lo­ma do­ku­men­ta­mi wy­świet­la­ny­mi w od­dziel­nych ok­nach. Intensywnie by­ła też roz­wi­ja­na wer­sja dla śro­do­wis­ka Win­dows. Jedno i dru­gie roz­wią­za­nie nie spot­ka­ło się jed­nak z po­zy­tyw­nym od­ze­wem użyt­kow­ni­ków: no­we wer­sje by­ły du­żo wol­niej­sze i mia­ły znacz­nie wyż­sze wy­ma­ga­nia sprzę­to­we, a wer­sja prze­zna­czo­na dla śro­do­wis­ka Win­dows nie by­ła z nim do­sta­tecz­nie do­brze zin­te­gro­wa­na.

Tym, co jed­nak osta­tecz­nie do­bi­ło edy­tor WordPerfect w Polsce, by­ło po­ja­wie­nie się wer­sji sys­te­mu Win­dows wy­po­sa­żo­nej w czcion­ki True­Type z pols­ki­mi zna­ka­mi, oraz pro­gra­mu Micro­soft Word w wer­sji 2.0.

TAG: szar­ża pod Somosierrą

Pola­cy nie gę­si i swój ję­zyk ma­ją. A sko­ro ten ję­zyk spra­wiał kom­pu­te­rom ty­le prob­le­mów, po­sta­no­wi­li mieć rów­nież włas­ny edy­tor tek­stu, któ­ry ra­dził­by so­bie z nim du­żo le­piej, niż na si­łę wtło­czo­ny w pol­skie realia Chi­Wri­ter. Tak po­wstał edy­tor TAG, na­pi­sa­ny w gdań­skiej spół­dziel­ni Info­Service.

W 1987 ro­ku po­wsta­ła pierw­sza wer­sja pro­gra­mu, udo­wad­nia­ją­ca moż­li­wość na­pi­sa­nia edy­to­ra co praw­da wy­świet­la­ją­ce­go tekst w try­bie gra­ficz­nym, lecz pra­cu­ją­ce­go w tem­pie cha­rak­te­rys­tycz­nym dla edy­to­rów tek­sto­wych. W 1988 ro­ku pro­gram za­czął być sprze­da­wa­ny i w ko­lej­nych la­tach roz­wi­jał się dyna­micz­nie, zy­sku­jąc ba­zę użyt­kow­ni­ków.

Jako pro­dukt pol­ski i przy­go­to­wa­ny z myś­lą o pol­skim użyt­kow­ni­ku, TAG dys­po­no­wał funk­cja­mi, któ­rych nie by­ło w edy­to­rach tyl­ko do­sto­so­wa­nych do wy­świet­la­nia i dru­ko­wa­nia pol­skich zna­ków. Największą prze­wa­gę da­wał ob­szer­ny i bar­dzo szyb­ki słow­nik orto­gra­ficz­ny, po­zwa­la­ją­cy unik­nąć błę­dów w do­ku­men­cie. Dostępny był też słow­nik wy­ra­zów blis­ko­znacz­nych. Jednak to, co rzu­ca­ło się w oczy bez­po­śred­nio po uru­cho­mie­niu pro­gra­mu, to pol­sko­ję­zycz­ny inter­fejs użyt­kow­ni­ka. Wbrew po­zo­rom, by­ła to zmia­na ja­koś­cio­wa. Pracownicy biur, do­tych­czas uczą­cy się częs­to na pa­mięć zna­cze­nia nie­któ­rych po­le­ceń edy­to­rów tek­stu, nag­le mog­li po­ro­zu­mie­wać się z kom­pu­te­rem cał­ko­wi­cie po pol­sku. Nieprzypad­ko­wo zresz­tą pierw­sza plan­sza edy­to­ra, po­zwa­la­ją­ca za­rzą­dzać do­ku­men­ta­mi i wska­zy­wać pli­ki do edy­cji i dru­ko­wa­nia, przy­po­mi­na­ła ekran naj­po­pu­lar­niej­szej wów­czas na­kład­ki sys­te­mo­wej Norton Comman­der. Edytor TAG mógł wy­ko­nać więk­szość za­dań sta­wia­nych przed kom­pu­te­rem sto­ją­cym w sek­re­ta­ria­cie – i do te­go po pol­sku.

TAG du­żo le­piej niż Chi­Wri­ter ra­dził so­bie rów­nież z dru­ko­wa­niem. Choć w try­bie wy­so­kiej ja­koś­ci tak­że uży­wał try­bu gra­ficz­ne­go dru­kar­ki, dzię­ki opty­ma­li­zac­ji wy­dru­ku uda­wa­ło mu się utrzy­my­wać du­żo wyż­sze tem­po. Można by­ło jed­nak na­ka­zać dru­ko­wa­nie w try­bie ro­bo­czym, w któ­rym szyb­kość dru­ko­wa­nia nie­wie­le od­bie­ga­ła od try­bu tek­sto­we­go dru­kar­ki. W try­bie tym na­dal za­cho­wa­ne by­ły wszyst­kie ele­men­ty for­ma­to­wa­nia tek­stu.

Niezwyk­le cie­ka­wym roz­wią­za­niem by­ło wpro­wa­dze­nie try­bu kon­spek­tu do­ku­men­tu. Każdy do­ku­ment, choć­by naj­mniej­szy, skła­dał się z jed­ne­go roz­dzia­łu. Struktura do­ku­men­tu by­ła po­ka­zy­wa­na na ekra­nie za każ­dym ra­zem, gdy użyt­kow­nik otwie­rał no­wy lub ist­nie­ją­cy do­ku­ment; mia­ło to mo­ty­wo­wać go do two­rze­nia ko­lej­nych roz­dzia­łów i pod­roz­dzia­łów nie ja­ko ele­men­tów ciąg­łe­go tek­stu, lecz od­ręb­nych jed­nos­tek or­ga­ni­za­cyj­nych. Tak po­dzie­lo­ny tekst pro­gram po­tra­fił prze­twa­rzać ca­łoś­cio­wo, na przy­kład auto­ma­tycz­nie ge­ne­ru­jąc spi­sy. Niejako przy okaz­ji funk­cja ta zwięk­sza­ła szyb­kość dzia­ła­nia i umoż­li­wia­ła pra­cę nad ob­szer­niej­szy­mi tek­sta­mi.

Tak sa­mo, jak w przy­pad­ku in­nych edy­to­rów dzia­ła­ją­cych w śro­do­wis­ku MS-DOS, sąd­nym dniem dla pro­gra­mu TAG by­ło po­ja­wie­nie się pol­skich zna­ków w śro­do­wis­ku Win­dows oraz roz­po­czę­cie ma­so­we­go, acz nie­le­gal­ne­go po­wie­la­nia edy­to­ra Micro­soft Word 2.0. Autorzy pró­bo­wa­li jesz­cze wal­czyć, wpro­wa­dza­jąc now­szą wer­sję pro­gra­mu upo­dab­nia­ją­cą się nie­co do Win­dows, a tak­że roz­po­czy­na­jąc pra­ce nad wa­rian­tem pro­gra­mu na­tyw­nie dzia­ła­ją­cym w Win­dows. Skończyło się jed­nak na pla­nach i za­po­wie­dziach, a TAG, za­nim jesz­cze zdą­żył na do­bre za­do­mo­wić się w pol­skich biu­rach, zo­stał wy­par­ty przez no­wy „stan­dard”. Niewielki w su­mie ze­spół autor­ski nie miał szans w star­ciu z gi­gan­tem z Redmond.

Micro­soft Word: pod pi­rac­ką fla­gą

Micro­soft Word to pro­gram o bar­dzo bo­ga­tej his­torii. Jego pierw­sze wer­sje dzia­ła­ły pod kon­tro­lą sys­te­mu MS-DOS w tek­sto­wym lub pseu­do-gra­ficz­nym try­bie pra­cy. W tym dru­gim przy­pad­ku, choć pro­gram nie po­ka­zy­wał – jak to po­tra­fił Chi­Wri­ter – róż­nych kro­jów pis­ma, przy­naj­mniej w czy­tel­ny spo­sób wy­róż­niał frag­men­ty tek­stu za­pi­sa­ne po­gru­bio­ną, po­chy­lo­ną lub pod­kreś­lo­ną czcion­ką.

Firma Micro­soft sta­ra­ła się też zdo­być swo­im pro­duk­tem in­ne ryn­ki. Word był jed­nym z pierw­szych gra­ficz­nych edy­to­rów tek­stu dla kom­pu­te­rów Apple Macintosh. Teksto­wy (a póź­niej i gra­ficz­ny) wa­riant pro­gra­mu zo­stał też prze­nie­sio­ny do sys­te­mu opera­cyj­ne­go OS/2.

Edytor Word roz­wi­jał się bar­dzo dyna­micz­nie. Wersje 4.0 i 5.0, wciąż pra­cu­ją­ce pod kon­tro­lą MS-DOS, po­zwa­la­ły mie­szać tekst z gra­fi­ką, dzie­lić tekst na ła­my oraz ge­ne­ro­wać na ekra­nie peł­no­stro­ni­co­wy pod­gląd wy­dru­ku. Ostatnie dwie edyc­je prze­zna­czo­ne dla te­go sys­te­mu, 5.5 i 6.0, wpro­wa­dza­ły zu­peł­nie no­wy inter­fejs użyt­kow­ni­ka, ty­po­wy dla naj­now­szych pro­gra­mów fir­my i bar­dziej przy­po­mi­na­ją­cy śro­do­wis­ko Win­dows.

Micro­soft Word w wer­sji dla sys­te­mu MS-DOS nig­dy nie był jed­nak w Polsce szcze­gól­nie po­pu­lar­ny. O ile mi wia­do­mo, edy­to­ra te­go uży­wa­ły nie­któ­re re­dak­cje „Gazety Wyborczej”, przy­go­to­wu­jąc za je­go po­mo­cą wkład do skła­du rea­li­zo­wa­ne­go za po­mo­cą Ventura Publisher. Powstała na­wet nie­ofic­jal­na wer­sja pro­gra­mu, opra­co­wa­na przez Rolanda Wacławka i naz­wa­na „Pelikan”, cha­rak­te­ry­zu­ją­ca się cał­ko­wi­cie spol­szczo­nym inter­fej­sem użyt­kow­ni­ka oraz peł­ną ob­słu­gą pol­skich zna­ków. W prze­cięt­nym do­mu lub biu­rze trud­no by­ło jed­nak szu­kać użyt­kow­ni­ków pro­gra­mu Word.

Sytuacja za­częła się zmie­niać wraz z upow­szech­nia­niem się śro­do­wis­ka Micro­soft Win­dows. Pierwsze wer­sje edy­to­ra Word dla te­go śro­do­wis­ka, ozna­czo­ne nu­me­ra­mi 1.0 i 1.1, by­ły jak na swo­je cza­sy dość funkcjo­nal­ne, a prze­de wszyst­kim nie­zmier­nie pros­te w ob­słu­dze. Podstawo­wym prob­le­mem by­ła jed­nak ich za­leż­ność od czcio­nek wbu­do­wa­nych w dru­kar­ki. Niewiele dru­ka­rek mia­ło wte­dy pol­skie zna­ki do­stęp­ne we wszyst­kich kro­jach pis­ma, bez ko­niecz­noś­ci ła­do­wa­nia de­fi­ni­cji przez użyt­kow­ni­ka. Co gor­sza, nie by­ło jed­ne­go stan­dar­du ko­do­wa­nia pol­skich zna­ków, a po stro­nie śro­do­wis­ka Win­dows bra­ko­wa­ło od­po­wied­nich de­fi­ni­cji ukła­du kla­wia­tu­ry oraz czcio­nek ekra­no­wych. Można by­ło pi­sać i dru­ko­wać, ale znów – nie po pol­sku, lecz po „pol­ska­we­mu”.

Świat nie stał jed­nak w miej­scu. Najpierw pre­mie­rę mia­ła wer­sja 2.0 edy­to­ra Word for Win­dows, du­żo no­wo­cze­śniej­sza, bar­dziej ele­ganc­ka, o wie­le bar­dziej funkcjo­nal­na i ko­rzy­sta­ją­ca ze wszyst­kich do­bro­dziejstw Win­dows w wer­sji 3.0. Mniej wię­cej w tym sa­mym cza­sie na pol­skim ryn­ku za­częły po­ja­wiać się też na­kład­ki po­zwa­la­ją­ce uzys­kać pol­skie zna­ki w śro­do­wis­ku Win­dows, tak na ekra­nie jak i na wy­dru­kach. W koń­cu ini­cja­ty­wę prze­jął sam pro­du­cent sys­te­mu, naj­pierw wy­pu­szcza­jąc wer­sję środ­ko­wo­euro­pej­ską Win­dows, a w koń­cu – peł­ną po­lo­ni­za­cję. Obydwie sprze­da­wa­ne by­ły w kom­ple­cie ze ska­lo­wal­ny­mi czcion­ka­mi True­Type za­wie­ra­ją­cy­mi pol­skie zna­ki, ob­słu­gi­wa­ły dwa róż­ne ukła­dy pol­skiej kla­wia­tu­ry, a dzię­ki pro­gra­mo­we­mu ge­ne­ro­wa­niu obra­zów czcio­nek i dru­ko­wa­niu w try­bie gra­ficz­nym – roz­wią­zy­wa­ły prob­lem moż­li­woś­ci dru­ka­rek.

Polscy użyt­kow­ni­cy nie mu­sie­li dłu­żej cze­kać. Wielu z nich mia­ło już kom­pu­te­ry, któ­re w mniej lub bar­dziej kom­for­to­wy spo­sób mog­ły dzia­łać w śro­do­wis­ku Win­dows 3.1, a Word 2.0 da­wał im du­żo wię­cej, niż wszyst­kie wcześ­niej­sze apli­kac­je. Potrafił łą­czyć tekst z gra­fi­ką, au­to­ma­ty­zo­wać do­ku­men­ty, two­rzyć ta­be­le, osa­dzać sche­ma­ty, dia­gra­my i szki­ce, oraz auto­ma­tycz­nie opra­co­wy­wać spi­sy treś­ci, ilu­stra­cji i ta­bel. Obsługiwał też two­rze­nie ob­szer­nych do­ku­men­tów na ba­zie wie­lu mniej­szych, a tak­że ko­res­pon­den­cję se­ryj­ną. I co z te­go, że dru­ko­wał w try­bie gra­ficz­nym, a więc rów­nie wol­no, co Chi­Wri­ter, sko­ro na wy­dru­ku mog­ły po­ja­wiać się pro­por­cjo­nal­ne czcion­ki do­wol­ne­go kro­ju i stop­nia, a tak­że – wi­docz­ne bez­po­śred­nio na ekra­nie, bez ko­niecz­noś­ci zga­dy­wa­nia ich po­ło­że­nia i roz­mia­ru – obra­zy. Tam, gdzie Chi­Wri­ter i TAG sta­ra­ły się przy­bli­żyć ideę WYSIWYG, Word for Win­dows re­ali­zo­wał ją w prak­ty­ce.

Micro­soft Word 2.0 szyb­ko stał się nie­ofic­jal­nym pol­skim stan­dar­dem, i to mi­mo dość póź­ne­go po­ja­wie­nia się pol­skiej wer­sji ję­zy­ko­wej, nie­do­sko­na­łej i nie­peł­nej zresz­tą. Trzymał się moc­no na­wet mi­mo szyb­kie­go wpro­wa­dze­nia dos­ko­nal­szej wer­sji 6.0, ce­chu­ją­cej się nie­ste­ty du­żo więk­szym za­po­trze­bo­wa­niem na pa­mięć opera­cyj­ną. Kompute­ry pol­skich użyt­kow­ni­ków po­pra­wi­ły się zna­czą­co do­pie­ro po pre­mie­rze Win­dows 95, któ­ra ob­ni­ży­ła świa­to­we ce­ny pa­mię­ci. Od te­go cza­su moż­na mó­wić już tyl­ko o tryum­fal­nym po­cho­dzie ko­lej­nych wer­sji edy­to­ra Word.

Jednym z czyn­ni­ków, któ­ry na pew­no przy­czy­nił się do tak sze­ro­kie­go spo­pu­la­ry­zo­wa­nia te­go edy­to­ra, by­ła łat­wość, z ja­ką moż­na by­ło prze­nieść go nie­le­gal­nie na in­ny kom­pu­ter. Początko­wo w Polsce nie ist­nia­ła praw­na ochro­na opro­gra­mo­wa­nia i każ­dy, kto chciał, mógł dys­po­no­wać swo­ją ko­pią śro­do­wis­ka Win­dows oraz edy­to­ra Word. Nawet już po uchwa­le­niu zmo­dy­fi­ko­wa­nej usta­wy o ochro­nie praw autor­skich, fir­ma Micro­soft nie sta­ra­ła się spe­cjal­nie dys­cyp­li­no­wać użyt­kow­ni­ków swo­ich pro­gra­mów, ogra­ni­cza­jąc się do okre­so­wych kon­tro­li w du­żych przed­się­bior­stwach. Jednak wraz ze zdo­by­wa­niem mo­no­po­li­stycz­nej po­zyc­ji na ryn­ku na­si­la­ły się sta­ra­nia, by wszyst­kie ko­pie opro­gra­mo­wa­nia by­ły le­gal­ne, a w la­tach 2001-2002 wpro­wa­dzo­no obo­wią­zek inter­ne­to­wej lub te­le­fo­nicz­nej akty­wa­cji li­cen­cji naj­pierw w przy­pad­ku sys­te­mu Win­dows, a póź­niej – pa­kie­tu Office. Oczywiś­cie, za­bez­pie­cze­nie to nie by­ło w peł­ni sku­tecz­ne, jed­nak znie­chę­ci­ło więk­szość „prze­cięt­nych” pi­ra­tów.

Pod­su­mo­wa­nie

Z dzi­siej­sze­go punk­tu wi­dze­nia wszyst­kie wy­mie­nio­ne pro­gra­my, po­za de fac­to mo­no­po­li­stą w po­sta­ci edy­to­ra Micro­soft Word, nie ma­ją żad­ne­go zna­cze­nia ryn­ko­we­go i użyt­ko­we­go. W przy­pad­ku nie­któ­rych, jak Chi­Wri­ter czy TAG, po­dej­mo­wa­ne są wręcz ak­tyw­nie kro­ki ma­ją­ce na ce­lu za­bez­pie­cze­nie kopii pro­gra­mów, by nie uleg­ły utra­cie, oraz ze­bra­niu jak naj­więk­szej iloś­ci in­for­mac­ji o nich, pó­ki ży­ją jesz­cze ich auto­rzy. Inne, jak PL-Tekst, być mo­że za­gi­nę­ły już na zaw­sze.

Ciekawa jest jed­nak wie­dza o tym, jak użyt­kow­ni­cy ra­dzi­li so­bie na włas­ną rę­kę, sta­ra­jąc się zna­leźć roz­wią­za­nie prob­le­mu pi­sa­nia po pol­sku. Znajdowane środ­ki by­ły być mo­że ułom­ne, jed­nak realia, nie po­zwa­la­ją­ce na opra­co­wa­nie włas­nych, do­brych roz­wią­zań, nie­ja­ko wy­mu­sza­ły two­rze­nie pro­wi­zo­rek.

W za­pre­zen­to­wa­nej przez mnie his­torii moż­na wy­róż­nić trzy eta­py. W pierw­szym użyt­kow­ni­cy na­uczy­li się, jak do­sto­so­wać go­to­we pro­gra­my za­gra­nicz­ne do pi­sa­nia po pol­sku i roz­pro­pa­go­wa­li tę wie­dzę. Kopie zmo­dy­fi­ko­wa­nych pro­gra­mów krą­ży­ły sze­ro­ko i ni­ko­mu nie prze­szka­dza­ło, że ich auto­rzy nie do­sta­ją za to ani jed­ne­go do­la­ra. Cel uświę­cał środ­ki, a tym ce­lem by­ło pi­sa­nie po pol­sku bez stu­ko­tu czcio­nek ma­szy­ny o pa­pier.

Drugi etap roz­po­czął się mniej lub bar­dziej śmia­ły­mi i otwar­ty­mi spol­szcze­nia­mi ob­cych pro­gra­mów, któ­re na­stęp­nie zmie­ni­ły się w orygi­nal­ne już opra­co­wa­nia. Niektóre z tych prób da­ły mier­ne re­zul­ta­ty: wy­star­czy prze­czy­tać re­cen­zję edy­to­ra PL-Tekst opra­co­wa­ne­go przez Compu­ter Studio Kajkowscy. Do cał­kiem sku­tecz­nych po­lo­ni­za­cji na­le­ży za­li­czyć edy­to­ry Pismak (spol­szczo­ny i moc­no zmo­dy­fi­ko­wa­ny Chi­Wri­ter) oraz Pelikan (na­kład­ka spol­szcza­ją­ca Micro­soft Word). Natomiast jed­nym z naj­cen­niej­szych opra­co­wa­nych wów­czas pro­gra­mów był TAG, pe­reł­ka na pol­skim ryn­ku, pro­dukt naj­wyż­szej ja­koś­ci, ideal­nie do­sto­so­wa­ny do po­trzeb i moż­li­woś­ci pol­skie­go użyt­kow­ni­ka.

Cóż jed­nak z te­go, jeś­li pol­skie pro­gra­my umie­ra­ły od tej sa­mej cho­ro­by, któ­ra tyl­ko do­ty­ka­ła za­gra­nicz­ne pro­duk­ty. Autorzy pro­gra­mów Chi­Wri­ter i WordPerfect pew­nie chcie­li­by za­ra­biać na pol­skim ryn­ku, jed­nak przez dłu­gi czas mog­li na­wet nie wie­dzieć, że ich pro­duk­ty są uży­wa­ne w Polsce. Nielegal­ne ko­pie szko­dzi­ły im, jed­nak nie odej­mo­wa­ły za­rob­ku cał­ko­wi­cie. Co in­ne­go z pols­ki­mi pro­gra­ma­mi. Na iro­nię za­kra­wa fakt, że by­ły one du­żo le­piej chro­nio­ne przed ko­pio­wa­niem niż pro­gra­my za­chod­nie, a w ich ko­dzie za­szy­te by­ły częs­to za­szyf­ro­wa­ne, in­dy­wi­dual­ne nu­me­ry se­ryj­ne oraz naz­wis­ka użyt­kow­ni­ków, by jak naj­łat­wiej wy­tro­pić źród­ło da­nej kopii. Mimo to, pro­du­cen­ci led­wo co mog­li utrzy­mać się ze swo­jej dzia­łal­no­ści, nie mó­wiąc już o in­we­sto­wa­niu w nad­cho­dzą­cą no­wą erę Win­dows.

I gdy pol­scy użyt­kow­ni­cy prze­sied­li się już na lep­sze kom­pu­te­ry, za­in­sta­lo­wa­li (kra­dzio­ne, a jak­że) ko­pie śro­do­wis­ka Win­dows i do­wie­dzie­li się, że na­da­je się ono do­sko­na­le do pi­sa­nia tek­stów – na ryn­ku nie tyl­ko nie by­ło ani jed­ne­go pol­skie­go edy­to­ra tek­stów dla Win­dows, ale też nikt nie pro­wa­dził in­ten­syw­nych prac nad je­go opra­co­wa­niem. Micro­soft Word nie zdo­by­wał ryn­ku ak­tyw­ną wal­ką z kon­ku­ren­cją, lecz cze­ka­jąc na jej sa­mo­ist­ne wy­mar­cie. Nastała trze­cia epo­ka, w któ­rej użyt­kow­ni­cy sa­mi ska­za­li się na je­den je­dy­ny pro­dukt, nie wie­dząc przy tym jesz­cze, że w pew­nym mo­men­cie je­go dal­sze swo­bod­ne i bez­kar­ne ko­pio­wa­nie prze­sta­nie być moż­li­we.

Dzisiaj naj­bar­dziej po­win­no być nam smut­no, że mi­mo do­sko­na­łej opi­nii, ja­ką cie­szą się od lat pol­scy pro­gra­miś­ci, nie ma­my żad­ne­go po­pu­lar­ne­go, roz­wi­ja­ne­go od lat pol­skie­go edy­to­ra tek­stów. Wszystkie pró­by, któ­re by­ły w tym kie­run­ku po­dej­mo­wa­ne, za­koń­czy­ły się po­raż­ką w star­ciu z użyt­kow­ni­ka­mi kom­pu­te­rów ko­piu­ją­cy­mi pro­gra­my bez oglą­da­nia się na pra­wa autor­skie. Nie po­ma­ga­ły tu żad­ne za­bez­pie­cze­nia. Słabo za­bez­pie­czo­ny przed ko­pio­wa­niem TAG zdo­był cał­kiem spo­rą po­pu­lar­ność, jed­nak nie dał pro­du­cen­to­wi do­cho­du, któ­ry poz­wo­lił­by in­we­sto­wać w przy­szłość pro­gra­mu. Z kolei świet­nie chro­nio­ny PL-Tekst nie sprze­da­wał się pra­wie w ogó­le, gdyż wszys­cy, włącz­nie z pra­cow­ni­ka­mi pań­stwo­wych przed­się­biorstw i in­sty­tu­cji, wo­le­li pra­co­wać na sko­pio­wa­nej za dar­mo kopii pro­gra­mu Chi­Wri­ter.

Powyższy ar­ty­kuł zo­stał na­pi­sa­ny za po­mo­cą edy­to­ra Chi­Wri­ter w wer­sji 3.11, do­sto­so­wa­nej do ob­słu­gi pol­skich zna­ków. Ponie­waż for­mat za­pi­su pli­ków te­go edy­to­ra jest pros­ty i przej­rzy­sty (być mo­że na­pi­szę o tym kie­dyś osob­ny tekst), na­pi­sa­nie pro­gra­mu od­czy­tu­ją­ce­go pli­ki *.CHI i prze­kształ­ca­ją­ce­go je na do­wol­ną no­wo­czes­ną po­stać by­ło kwe­stią dwóch dni pra­cy. Choć oczy­wiś­cie nie mam za­mia­ru ni­ko­mu po­le­cać ko­rzy­sta­nia z tak ar­chaicz­ne­go na­rzę­dzia, po­ka­zu­je to, że trzy­dzie­sto­let­ni już pro­gram wciąż mo­że słu­żyć do po­ży­tecz­nej, krea­tyw­nej pra­cy. Zawsze naj­bar­dziej się bo­wiem li­czy nie to, czym się pra­cu­je, lecz ja­ki jest efekt tej pra­cy.